Siostry Służebniczki

czytaj więcej

Ogłoszenia

czytaj więcej

Eucharystia

zobacz kiedy...

Organy

Olkusz Bazylika św. Andrzeja - organy na chórze muzycznym w nawie głównej Głosy Klawiatury Traktura gry Traktura rejestrów 29 2+P mechaniczna mechaniczna

 

Dzisiaj podziwiamy wygląd i brzmienie organów (nad wejściem głównym do kościoła) budowanych w latach 1611 - 1634 przez Hansa Hummla, niemieckiego organmistrza z Norymbergi osiadłęgo w Krakowie i Jerzego Nitrowskiego założyciela najsłynniejszej polskiej rodziny organmistrzowskiej XVII w. Dzięki zachowanym wewnątrz instrumentu inskrypcjom oraz historycznym dokumentom wiadomo, że przy budowie organów pracowali czeladnicy, który przybyli do warsztatu organmistrza Hummla z Turyngii, ze Speyer, z okolic Wrocławia, ale także z północy Europy środkowo-wschodniej. Ograny olkuskie to najstraszy zachowany instrument organowy w stylu południowopolskim. Jednak przed 1972 r. instrument ten stał bezużyteczny i kompletnie niesprawny. Wstępne badania organów przeprowadził słynny organista i muzykolog hiszpański ks. prof. Garcia Loverra. Być może, jego opinia i zachęta spowodowały przeprowadzenie dokumentacji fotograficznej w latach 1972-74. Podpisano również umowę w sprawie konserwacji organów pomiędzy wojewódzkim konserwatorem zabytków w Krakowie a Przedsiębiorstwem Państwowym Pracownie konserwacji Zabytków w Krakowie. W 1975 r. wykonano badania akustyczne w oparciu o to, co jeszcze wydawało jakiekolwiek dźwięki. Bardziej konkretne prace rozpoczęto od postawienia rusztowania wokół organów i demontażu organów w 1976 r. W latach 1976-80 zajmowano się konserwacją elementów drewnianych organów i balustrady chóru muzycznego oraz dokumentacją rysunkową i fotograficzną. Mgr Kazimierz Ślawski, chociaż z wykształcenia był historykiem sztuki, rozpoczął dokumentację instrumentoznawczą. Została ona przerwana na skutek wyjazdu K. Ślawskiego za granicę.

 

Dalszą dokumentację instrumentoznawczą przejął o. Waldemar Kapeć. Kazimierz Czepiel określił następująco prace wykonane przez o. Waldemara Kapecia w latach 1983-85: "Wstępne badania instrumentu wykonał zespół pracowników Pracowni Konserwacji Organów pod kierunkiem mgr Kazimierza Ślawskiego, a materiały opracował i zinterpretował dr muzykologii o. Waldemar Kapeć." (w: Późnorenesansowe organy Hansa Hummla w kościele w Olkuszu, folder wydany z okazji przekazania do użytku i poświęcenia organów, Olkusz 1992, s. 9). Nie podano jednak, po sprawiedliwości, że o. Waldemar Kapeć musiał najpierw sprawdzić wykonaną już dokumentację i wiele braków pouzupełniać. Gdyby było inaczej, wtedy interpretacja badań historycznych, instrumentoznawczych i propozycje rekonstrukcji, co też przemilczano, nie miałaby wystarczającego uzasadnienia. O tym można przekonać się w na podstawie lektury "Dokumentacja instrumentoznawcza organów z kościoła parafialnego p. w. Andrzeja w Olkuszu", P.P. Pracownie Konserwacji Zabytków, Oddział w Krakowie, Pracownia Konserwacji Organów Zabytkowych, Kraków 1985. W latach 1986-1990 nastąpiła przerwa w konserwacji olkuskich organów z powodów finansowych. W 1990 r. wznowiono konserwację i zakończyła się ona w 1992.

 

 

 

 

 

Unikatowość instrumentu Hansa Hummla i jerzego Nitrowskiego w Olkuszu oraz projektu ich konserwacji:

1. Instrument olkuski to według obecnej wiedzy najstarsze zachowane polskie organy.

2. Instrument olkuski to jedyne monumentalne polskie organy nastrojone w obowiązującej w XVII-wiecznej Europie tzw. temperacji średniotonowej.

3. Instrument olkuski to jedne z najlepiej zachowanych europejskich organów powstałych w pierwszych dekadach XVII w. (jedynie 6 z 31 rejestrów oraz zespół 8 miechów klinowych to całowite rekonstrukcje).

4. Projekt konserwacji przygotowywany od 2009 roku, trwający od 2015 roku i finalizowany w 2018 roku jest unikatową w skali Polski inicjatywą, w którą włączeni są naukowcy i konserwatorzy z Polski, Holandii i Niemiec, finansowaną wspólnie przez stronę polską (Parafią Rzymskokatolicka pw. św. Andrzeja Apostoła w Olkuszu, MKiDN, MSWiA, Wojewódzki Małopolski Konserwator Zabytków, przywatni sponsorzy) i niemiecką (Hermann-Reemtsma-Stiftung Hamburg)

5. Celem projektu jest przygotowanie materiałów dokumentujących staropolską szkołę budowanictwa organowego (monografia). lepsze zrozumienie stylu i wspieranie konserwacji innych instrumentów z tego kręgu.

 

Kryteria rekonstrukcji organów w Olkuszu:

1. Analiza dokumentacji historycznej wykonanej przez mgr Aldonę Sudacką.
2. Analiza inskrypcji odczytanych wewnątrz organów.
3. Analiza struktury kloców piszczałkowych.
4. Ustalenie, które głosy jako pierwotne pozostają w organach i jakie należy zrekonstruować.

 

Dokumentacja historyczna

Mgr A. Sudacka odnalazła akta wizytacyjne archidiecezji krakowskiej i inwentarze kościoła, w których znajdowały się wzmianki o olkuskich organach i informacje o przeprowadzonych remontach. Najcenniejszym jednak dokumentem dla rekonstrukcji organów, jako materiał porównawczy, było odnalezienie opisu i dyspozycji organów Hansa Hummla w kościele św. Jakuba w Lewoczy na Słowacji. Dyspozycja organów z Lewoczy pomogła w odczytaniu i rekonstrukcji dyspozycji dla organów Olkuszu, np.: jakie układy chórów miały Mixtury Hummla.

 

Historia organów olkuskich:

 

1611-1633 – Budowa instrumentu przez warzstaty Hansa Hummla i Jerzego Nitrowskiego.

 

XVII-XIX w. – Konserwacje instrumentu prowadzone przez licznych organmistrzów.

 

Początek XX w. – Przebudowa systemów miechów oraz wymiana części głosów w instrumencie.

 

1972-1992 –Konserwacja instrumentu zrealizowana przez PPKZ oddział w Krakowie.

 

po 2000 – Pojawienie sie korozji historycznych piszczałek metalowych, deformacja piszczałek uzupełnianych w latach 1972-1992, stwardnienie elementów skórzanych, pojawienie się pęknięć w wiatrownicach, nieszczelność układu powietrznego.

 

2006-2008 – Europejski program badawczy SENSORGAN (http://goart.gu.se/cgibin/senslev1/sensorgan.taf), w którym organy olkuskie były głównym obiektem referencyjnym; program dotyczył wypracowania metody bezinwazyjnego badania części organowych pod kątem uszkodzeń spowodowanych warunkami klimatycznymi budynku.

 

po 2010 – Przygowtowania do powtórnej konserwacji obiektu, wstępne badania komparatystyczne i organologiczne przeprowadzone przez Baltisches Orgel Centrum e.V. ze Stralsundu;

 

2015 – uzyskiwanie pozwoleń na prace konserwatorskie, podposanie umowy na prace przy mechanizmie organów z firmą Flentrop Orgelbouw z Zaandam / Holandia oraz krakowską firmą konserwatorska pana Marcina Chmielewskiego.

 

2018 – Zakończenie prac

 

 

 

 

Manuał C, D, E, F, G, A – g2, a2

Principal 8'
Fleit wielki 8'
Salicanał 8'
Octawa 4'
Fleit octawny 4'
Spilfleit octawny 2'
Quinta 2'
Quindecima 1 ?'
Gembshorn 2'
Mixtura VII 2'

Cymbał V

Puzan 8'

Pozytyw C, D, E, F, G, A – g2, a2

Princypał 4'
Quinathena 8'
Fleit octawny 4'

Ocatawa 2'

Flecik mniejszy 2'

Scadek 1'

Mixtura III 1'

Cymbał III

Komport 8'

Sałamaia 4'

 

Tympan

Gwiazdy

Słowik

8 miechów klinowych

 

Pedał C, D, E, F, G, A – d2, e2

Princypał 16'

Ocatawa 8'
Fleit wielki 8'

Quinta 6'

Quindecima 4'

Fleit octawny 4'

Mixtura VI 4'

Pomorth 16'

Cornet 2'

 

temperacja średniotonowa

a1 = ca. 480 Hz

 

Inskrypcje wewnątrz olkuskich organów

W dokumentacji historycznej zostały podane inskrypcje na zewnątrz szafy organowej. Tymczasem jest ich o wiele więcej wewnątrz organów: na piszczałkach, na klocach piszczałkowych, ławkach (stojakach) i na wewnętrznych ścianach szafy. Podają one nazwy głosów organowych i wysokości brzmienia piszczałek oraz informacje o wykonywanych remontach. Niezwykle cenna inskrypcja została znaleziona na desce wspólnej dla traktury manuału i pedału, która wyjaśniła pierwotny układ głosów pedałowych: principal, octav, rorfleth, subqint, rorfleth, supraoctav, mixtur, pomorth. Tak więc można było ustalić zmiany dokonane podczas późniejszych remontów.

 

Analiza kloców piszczałkowych

Kloce piszczałkowe są wykonywane z grubych desek, ponieważ wewnątrz nich znajdują się kanaliki doprowadzające powietrze z wiatrownicy do piszczałek ustawionych na tych klocach. Zmiany zauważone w budowie kloca świadczą, że w późniejszym okresie przeznaczono ten kloc dla innego głosu lub głosu mieszanego o innej liczbie chórów. W sekcji manuału na klocu V (licząc od przodu organów) ostatnio na doklejonej desce była ustawiona Mixtura 3-chórowa.
Z analizy kloca wynika, że pierwotnie była na tym miejscu Mixtura 5-chórowa. Również stan kloca VI wskazuje, że także w tym miejscu były piszczałki o innej menzurze. W sekcji pedałowej przekształceniom uległy kloce IV i V. Ostatnio na klocu IV znajdowały się piszczałki Holfletu 8'. W dolnej jednak warstwie tego kloca widać było otwory dla głosu 6-chórowego (Mixtury). Na klocu V zostały doklejone nad pierwotnymi otworami drewniane, aby można było pomieścić później ustawione piszczałki Subbassu 16'. Natomiast w sekcji pozytywu przekształceniom został poddany kloc III. Z analizy wynikało, że jest on zlepkiem składającym się z 4 wąskich kloców, a trzy spośród nich ma wspólne otwory. Zagadką pozostało, jaki głos znajdował się na II klocu - brak piszczałek.

 

 

 

 

 

 

W 1992 r. opiekę merytoryczną nad dalsza rekonstrukcja organów przejął ks. J. Chwałek. Zdecydowano wtedy, jakie głosy językowe mają być w organach.
W miejsce proponowanego głosu Szałamaja w manuale ustawiono Trompet, zamiast Regału w pozytywie - Krumhorn, Scharf zamiast Mixtury i w pedale dodano Cornett. Nazwy głosów zostały wypisane w oparciu o wersję zaczerpniętą z dzieła Michała Praetoriusa "De organogaphia" z 1619 r. Organy zostały nastrojone wg stroju nierównomiernie temperowanego a1 = 490 Hz. Skala manuałów: CDEFGABHc-g2a2. Skala pedału: CDEFGABH-d1. Instrument przywrócono do dawnej świetności. Ze względu na strój można na nim wykonywać jedynie utwory bardzo starych mistrzów. Po prawej stronie prezbiterium znajdują się późniejsze organy firmy W. Truszczyńskiego, które są wykorzystywane do liturgii. Przedstawione organy stały się obiektem muzealnym.

 

O organach w Olkuszu można jeszcze znaleźć informacje w:

  • Gołos J., Polskie organy i muzyka organowa, Warszawa 1972.
  • Kapeć W., Organy w Olkuszu, w: O sztuce Górnego Śląska i przyległych ziem małopolskich, Katowice 1993 (referaty z sympozjum historyków sztuki na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach).
  • Kapeć W., Rekonstrukcja dyspozycji zabytkowych organów w kościele św. Andrzeja w Olkuszu, w: Organy i muzyka organowa, Gdańsk 1986 (Akademia Muzyczna w Gdańsku, Prace specjalne 40).
  • Smulikowska E., Prospekty organowe w dawnej Polsce, Wrocław 1989.

Treść przeniesiona ze strony: www.organy-olkusz.pl

Dokumenty do pobrania

Fleit wielki & principal

Principal

Quinta

Quintadena 8

    Zasady przetwarzania danych

    Dotyczące danych z formularza wysyłanych ze strony.

    Dane z powyższego formularza będą przetwarzane przez naszą firmę jedynie w celu odpowiedzi na kontakt w okresie niezbędnym na procedowanie przekazanej sprawy. Podanie danych jest dobrowolne, ale niezbędne do przetworzenia zapytania. Każda osoba posiada prawo dostępu do swoich danych, ich sprostowania i usunięcia oraz prawo do wniesienia sprzeciwu wobec niewłaściwego przetwarzania. W przypadku niezgodnego z prawem przetwarzania każdy posiada prawo do wniesienia skargi do organu nadzorczego. Administratorem danych osobowych jest Bazylika św. Andrzeja, siedziba: Olkusz, Szpitalna 1.